تبلیغات
شهـــــــــر آشـــــــوب - بندر ترکمن

شهـــــــــر آشـــــــوب

بندر ترکمن

چهارشنبه 23 خرداد 1386

بندر ترکمن به عنوان یک شهر ساحلی که پیدایش آن به دوره رضا شاه بر می گردد دارای تاریخی حدود هشتاد ساله می باشد که تحولات ساختاری آن قابل توجه بوده و این مطالعه که با هدف بررسی ساختار فیزیکی شهر و محلات اجتماعی آن به نگارش در آمده می تواند ضمن بیان علمی تر این تحولات ، مقدمه و بستری باشد برای برنامه ریزی توسعه شهر بندر ترکمن . بدین منظور ، ضمن بکارگیری تجربیات شخصی ، از تصاویر ماهواره ای ، عکس های هوایی ، منابع کتابخانه ای ، مشاهده و مصاحبه بهره گرفته شد.

 مقدمه :

لازمه گسترش مناسبات سرمایه داری در کشور و پیوند بازارهای داخلی به نظام سرمایه داری جهانی ، توسعه شهرها و تسهیل ارتباطات میان آنها بوده است. لذادر دوره رضا شاه ، به بنیانگذاری شهرهای موجود و توسعه سیستم حمل و نقل کشور توجه خاصی مبذول شده است. بندر ترکمن نیز از جمله شهر هایی است که در این دوره در یکی از پایانه های راه آهن سراسری در حال تأسیس ایران بنیان گذاری گردید و همزمان ، تأسیسات بندری آن نیز تکمیل وراه اندازی شد تا این شهربندری بتواند با موفقیت منحصربفرد خود ارتباط سرزمین ترکمن صحرا را ازطریق راه آهن با مناطق داخلی کشور فراهم سازد. گر چه رویداد های بین المللی بعدی از جمله وقوع جنگ دوم جهانی و استفاده غاصبانه متفقین از راه آهن سراسری و تأسیسات بندری این شهر شبهات بی اساسی را در اذهان عمومی ایجاد کرد که تمامی این اقدامات در راستای اهداف خارجی ها بوده است.

امروزه ، بندر ترکمن به موقعیت ویژه جغرافیایی آن به عنوان بزرگترین بندر شمال ایران به جمهوری های آسیای میانه ، می تواند نقش محوری را در مبادلات تجاری ایران و به ویژه استان گلستان با دولت های مذکور ایفا نماید.

موقعیت جغرافیایی شهر: بندر ترکمن به عنوان یکی از شهر های استان گلستان در ساحل جنوب شرقی دریای خزر و در مدخل خلیج گرگان واقع شده است و با مرز ترکمنستان حدود 50 کیلومتر و با مرکز استان (گرگان) حدود 35 کیلومتر فاصله دارد و در شمال غرب آن قرار دارد. مختصات جغرافیایی شهر بین 54 درجه و 4 دقیقه و 15 ثانیه طول شرقی و 36 درجه و 53 دقیقه و 30 ثانیه عرض شمالی می باشد(1). ارتفاع شهر از سطح دریاهای آزاد 20- متر است و از سطح در یای خزر حدود 5/6 متر بالاتر است. فاصله هوایی شهر تا تهران 281 کیلومتر است.

بندر ترکمن امروزه با داشتن حدود 45000 نفر جمعیت ، مرکز شهرستان ترکمن است که این شهرستان در تاریخ 27/11/1385 طی تصویب نامه شماره 2466 د طرح قانونی تقسیمات کشوری(2) از شهرستان گرگان منتزع و به صورت شهرستانی مستقل در آمد.ساختار فیزیکی شهر و تحولات آن:

  نقشه شهر معرف تاریخ شهر و در عین حال نمودار تأثراتی است که از مکان فیزیکی خود پذیرفته است. نقشه شهر بازتاب معتقدات ، باورها و طرز تفکر و اندیشه مردمی است که در محدوده جغرافیایی شهر زندگی می کنند(3) نقشه شهر را که به عنوان عامل مهم تأثیرگذار روی بافت شهرعمل می کند به گونه های مختلف از جمله نقشه آشفته ، نقشه شعاعی ، نقشه شطرنجی ، نقشه طولی (خطی ) می توان دید(4) .نقشه شهر نمی تواند الزاما" از یکی ازچهارالگوی کلاسیک فوق پیروی کند. دربسیاری از شهرها ترکیبی از دو یا سه الگوی فوق را می توان دید .

نقشه شهربندرترکمن به عنوان شهری نوبنیاد ، ازبافتی هندسی برخورداراست ، بدین معنی که خیابان های اولیه آن با طرحی از پیش اندیشیده شده ترسیم شده و بیشترازالگوی نقشه طولی (یاخطی) درزمینه ای شطرنجی تبعیت می کنند. ضمن آن که در برخی مناطق شهر به طورمحدود نقشه شهر حالت آشفته تری پیدا می کند و به بافت ارگانیک شباهت می یابد.

ساختار اولیه این شهر که عمدتاً محدوده بین ایستگاه راه آهن و خیابان اسکله را در بر می گیرد و از حالت شطرنجی تبعیت می کند به طوری که اساس آن بر دو خیابان موازی و اصلی شهر (شمالی _ جنوبی) وخیابانهای کوتاه عمود برآنها استوار است و تقاطع ها حالت عمود بر هم با زاویه 90 درجه پیدا کرده اند پیدایش و شکل گیری هسته اولیه شهر با تاریخ تاسیس و راه اندازی راه آهن سراسری ایران عجین شده است به همین جهت مروری بر روز شمار و وقایع مهم شکل گیری اولین و مهمترین خط آهن کشور در روشن شدن تاریخ تطور و تکامل این شهر بسیار ضروری می باشد.

پیگیری گزارش های عملیات اجرایی مستر پولد مدیر کل راه آهن در آن زمان و اخبار مندرج در روزنامه اطلاعات آن سالها ، ما را به دریافت حقایق تاریخی و جزئیات مربوط به شکل گیری بندرترکمن رهنمون می گردد. به همین منظور ، نگارنده با دقت و وسواس خاصی تمامی صفحات و مطالب روزنامه اطلاعات مربوط به سال های 1305،1306،1307،1308 را از نظر گذرانده و نکات مهم و قابل توجه آن را که به مراحل شکل گیری بندرترکمن ارتباط پیدا می کرد یادداشت نموده است. این مطالب از آن جهت که هیچگونه شرح و تفسیر و اعمال نظر خاصی در آنها دیده نمی شود حائز اهمیت زیادی بوده و همانند سند تاریخی، آئینه تمام نمای رویدادهای آن زمان می باشد.

لازم است یادآور شود که در مراحل آغازین اجرای عملیات راه آهن سراسری هنوز نام و نشانی از بندرترکمن به چشم نمی خورد و تمامی عملیات از جمله تخلیه قطعات و وسایل وارداتی از آلمان در بندر جز(بندر گز کنونی) صورت می گرفته است.

محلی که قرار بود تأسیسات راه آهن و بندرگاه جدید در آن بنا شود باطلاقی بوده و مأمورین سندیکای راه آهن این باطلاق ها را پر نموده و روی آنها چوب و تخته می ریزند از طرفی ریل کسی تا ساحل دریا ادامه پیدا می کند تا اشیا و ادوات راه آهن که بوسیله کشتی از خارج وارد می شود در این نقطه تخلیه شده و بوسیله واگن های مخصوص حمل شود.

این موارد از گزارش سفر رضا شاه به این منطقه و بازدید از عملیات انجام شده در روزهای 24 و 25 مهر ماه 1307 برداشت شده است. در این روزها اظهار امیدواری شده است بندری که در این نقطه بعد از انشاء راه آهن ساخته می شود از هر حیث یکی از بهترین بنادر دنیا خواهد بود و بالاخره انتظار به پایان می رسد و بندر جدید در تاریخ 3 آبان 1307 در هیئت دولت به نام «بندر شاه» نامگذاری می شود. دستور شروع عملیات ساختمانی بنادر موقتی بندر شاه و بندر شاهپور از طرف اداره سندیکای راه آهن صادر می شود و مقرر می شود که عملیات در مدت 14 ماه خاتمه یابد. سرانجام بندر شاه در روز 22 تیر ماه 1308 افتتاح می شود و اولین کشتی تجاری در مقابل پل بارگیری آن لنگر انداخته و محمولات خود را بیرون می دهد. یک جرثقیل که روی پل کار گذاشته بودند محموله های کشتی وارده را خالی می کند.

بنابر آنچه گذشت، در طول کمتر از 2 سال (از 24 مهر 1306 تا 22 تیر ماه 1308) نه تنها عملیات احداث راه آهن سراسری ، ایستگاه و تأسیسات مربوطه آ« در بندر ترکمن به این شهر موجودیت بخشید بلکه در این فاصله زمانی ، عملیات بندرسازی نیز بطور همزمان دنبال شده و حتی زودتر از عملیات راه آهن سراسری و گشایش رسمی آن که در 4 شهریور 1317 صورت گرفت به سرانجام رسید و کشتی های تجاری در این بندر جدید پهلو گرفتند.(5)

بدین ترتیب ، بندر ترکمن با خواست و اراده حاکمان سیاسی وقت بعنوان بندری جدید در پایانه راه آهن سراسری کشور شکل می گیرد و جغرافیدان فرانسوی ، گزاویه دوپلانول درباره وضعیت این بندر در آن سال ها چنین می گوید : چهار یا پنج لنگرگاه برای کشتی ها با قدرت جابجایی هزاران تن فراهم شده بود. در 36-1935 (15-1314) مجموع صادرات بالغ بر 46 هزار تن و واردات به 2 هزار تن می رسید.(6) در نخستین سال های شکل گیری بندر ، این شهر بیشتر به یک شهرک ارتباطی شباهت داشت و هنوز واحدهای مسکونی در آن گسترش نیافته بود و آنچه که در این شهر نو بنیاد به چشم می خورد تأسیسات راه آهن ، مؤسسات دولتی مانند گمرک و غیره بود و ساکنین آن را کارکنان فنی راه آهن و بندر گاه تشکیل می دادند که اکثراً از مهاجرین غیر بومی از جمله آذربایجان شرقی و اردبیل بودند.

هسته اولیه و مرکزی شهر در این زمان شکل می گیرد و محدوده بسیار کوچکی بوده است که عمدتاً در اطراف ایستگاه راه آهن و تأسیسات مربوطه تجمع یافته بود ، کلبه ها و مغازه های محقری که با آرایش نا منظمی در اطراف مؤسسات فوق توسط روستاییان بوجود آمده بود در یکی از بازدیدهای رضا شاه و به دستور او تخریب شده و نقشه ای هندسی توسط آلمانی ها به صورت شطرنجی و به موازات خط راه آهن (شمالی – جنوبی) برای این شهر طراحی و تهیه می شود که بر اساس آن دو خیابان اصلی شهر به موازات خط راه آهن کشیده می شود و خیابان های کوتاهی عمود بر آنها با فاصله های کم از یکدیگر در نظر گرفته می شود.

هسته اولیه شهر محدوده ای بین ایستگاه راه آهن و اداره شهربانی در جنوب و خیابان اسکله (ایستگاه قدیم گمیشان) در شمال بوده است و ضلع غربی آن به خط آهن و ضلع شرقی به خیابان آزادی محدود می شده است. این محدوده به تدریج توسط مهاجرین گمیشان ، گنبد کاووس و روستاهای اطراف برای سکونت و کار مغازه داری انتخاب و اشغال می گردد. نقشه توسعه فیزیکی بندرترکمن این محدوده را نشان می دهد.

در شهریور 1320 شمال ایران توسط ارتش سرخ شوروی سابق اشغال می شود و روس ها در بندرترکمن مستقر می شوند و محدوده ای را در شمال هسته مرکزی شهر از خیابان اسکله به طرف شمال تا حوالی کشتارگاه را که در آن زمان یک فضای خالی از سکنه بود با سیم خاردار قرق می کنند. در آن زمان یک شاخه از خط آهن به این محدوده انشعاب داشت. روس ها در داخل محدوده محصور با سیم خاردار که به دلیل سنگفرش بودن آن در نزد ترکمن ها به «داشلی اوبه» یعنی (اوبه سنگی یا روستای سنگی) موسوم شده بود ابزار و آلات جنگی ، آذوقه و مهمات نگهداری می کردند و عمدتاً کالاهایی بود که از طرف هم پیمانان شوروی در جنگ دوم جهانی یعنی انگلیس و آمریکا ارسال می گردید تا از این طریق به خاک آن کشور حمل شوند. بر اساس قرارداد بهمن 1321 که بین ایران و متفقین به امضا رسید تصرف و استفاده از جاده ها و وسایل حمل و نقل در اختیار قوای متفقین قرار گرفت. در طول جنگ دوم جهانی جمعاً 5/5 میلیون تن کالا از طریق ایران به روسیه حمل شده است که از این مقدار 2831937 تن آن را راه آهن ایران حمل کرد.(7)

در دوره های بعد با گسترش شهر در امتداد جاده های ورودی از سمت شمال (جاده گمیشان) و جنوب (جاده کردکوی و بندرگز) که نسبت به محورهای ارتباطی دیگر توسعه بیشتری پیدا می کنند نقشه خطی شهر تداوم بیشتری یافته و این وضعیت تثبیت می شود. تفسیر عکسهای هوایی بندرترکمن که در سال 1335 (نوامبر1956) تهیه شده نکات بسیار جالبی را درباره این شهر روشن می سازد و در حکم تاریخ گویای ساختار شهر عمل می کند. نکات عمده حاصل از تفسیر این عکس ها (3قطعه) به شرح ذیل می باشد :

بندرترکمن در سال 1335 از جنوب تا کارخانه جین امتداد داشت ضمن آن که فضای بین کارخانه و خیابان ایستگاه گرگان کاملاً پر نبوده و فضای خالی بیشتر از فضای پر بوده و خیابانهای کوتاه عمود بر دو خیابان اصلی هنوز شکل مشخصی نیافته بودند.

در بیشتر مناطق شهر ، منازل مسکونی بصورت پراکنده و بدون نظم خاص استقرار یافته و اکثراً از خیابان یا جاده دورتر ساخته شده بودند. که از جمله می توان به ضلع شرقی جاده کردکوی (کوی فرمانداری) ، حد فاصل دو خیابان اباذر و شهید بهشتی ، غرب راه آهن و ترک محله امروزی اشاره نمود.

میدان مختومقلی (کارگر) هنوز ساماندهی نشده بود و تنها یک میدان مستطیلی آسفالت نشده ای بود که نقش جدا کنندگی خیابانها را به عهده داشت.

پر تراکم ترین قسمت شهر ، حد فاصل دو خیابان اصلی شهر (آزادی و جمهوری اسلامی) بود که از شمال به خیابان گمرک و از جنوب به خیابان ایستگاه گرگان محدود می شد.

راه آهن سراسری در بندرترکمن خاتمه می یافت و هنوز به سمت گرگان امتداد نداشت ولی شاخه ای از آن به سمت بندرگاه کشیده بود و در داخل دریا بر روی اسکله ای بطول 462 متر ادامه داشت. (با توجه به مقیاس عکسهای هوایی ، 12500) گل و لای حاصل از لایروبی محوطه لنگرگاه را در ضلع شمالی این بازوها انباشته می کردند که حکم موج شکن نیز داشته است.

آنچه که مهم است استقرار روسها و استفاده آن ها از خطوط آبی ، آهنی و شوسه این منطقه و لزوم بارگیری و تخلیه بارها در فاصله زمانی حضور ارتش سرخ در ایران (26-1320) مستلزم نیروی انسانی فراوان بود. این امر زمینه مهاجرت عده زیادی از ساکنان روستاهای منطقه را به این شهر فراهم می سازد. ترکهای مهاجر از آذربایجان و قزاقهایی که سابقا در روستاها پراکنده بودند در این شهر محلاتی را به خود اختصاص می دهند. ایجاد و گسترش برخی کارخانه های آرد در اواخر این دوره ، اصلاحات ارضی در دهه 40 که باعث برخی مهاجرت های روستایی گردید به توسعه فیزیکی این شهر کمک کرد.

توزیع ماشین آلات کشاورزی در منطقه بعد از 1332 موجب تقویت کشاورزی و گذار آن از حالت سنتی به نیمه مکانیزه شده و قدرت خرید مردم منطقه را افزایش می دهد که تأثیر زیادی در رونق دادوستدها در شهر جدید داشته است و تعداد مغازه ها فزونی می گیرد. در اواخر دهه 40 و تا زمان وقوع انقلاب اسلامی ، این شهر بدلیل توجه دولت به مناطق توریستی سواحل جنوبی دریا بویژه چالوس و رامسر به بوته فراموشی سپرده می شود و درجنبه های مختلف محرومیت آن بیشتر و بیشتر می شود. محدوده شهر در این دوره افزایش یافته و از شرق تا پایگاه بسیج در امتداد جاده گرگان و از شمال تا حوالی سه راه چپاقلی و از جنوب تا محدوده سازمان آب گسترش می یابد.

در سالهای پس از انقلاب گسترش شهر در جهت شرق بویژه در امتداد جاده گرگان باعث شد .

تا محورهای ارتباطی شهر به دیگر مناطق ، جزء محورهای توسعه شهر در آید و تا حدودی حالت شعاعی به خود بگیرد. عوامل متعددی در توسعه فیزیکی شهر در سالهای پس از انقلاب تأثیر گذار بوده اند که عمده ترین آنها عبارتند از :

تبدیل شدن این شهربه مرکز شهرستانی جدید به نام «شهرستان ترکمن» در سالهای 1358 که به نوبه خود باعث افزایش تعداد نهادها و سازمانهای اداری این شهر گردید و علاوه بر جذب مهاجرین از سایر شهرهای کشور بعنوان رؤسا و کارمندان این ادارات به همراه خانواده هایشان ، از روستاهای این منطقه مهاجرت به شهر افزایش قابل توجهی پیدا کرد. این مهاجرین بویژه روستاییان که در مبادی ورودی اسکان می یافتند باعث توسعه فیزیکی در امتداد جاده های ورودی شهر بویژه در شمال (جاده گمیشان) و شرق (جاده گرگان) گردیدند.

از سوی دیگر با توقف اجرای سیاست تنظیم خانواده و عدم کنترل موالید که در سطح کشور بعد از انقلاب رخ داد جمعیت کشور و به تبع آن شهرها افزایش یافت و این عامل باعث گسترش و توسعه شهر شده است. یعنی در کنار عامل مهاجرت ، رشد طبیعی جمعیت شهر نیز افزایش یافت.

افزایش تعداد وسایل نقلیه بویژه وسایل شخصی و فرسودگیبخش مرکزی شهر باعث گردید که برخی خانواده ها در بخش جدیدی از شهر (حوالی فرمانداری)* استقرار یابند و مقدمات پیدایش محله نوساز و نسبتا اعیانی شهر را فراهم سازند. از سوی دیگر مهاجرت ترکهای آشوراده به بندر ترکمن به افزایش ساکنین شهر کمک نمود.

بنابراین ، عوامل فوق باعث گسترش و توسعه فیزیکی شهر در جهت های مختلف گردید و این وسعت زیادی پیدا کرد. این گسترش ها در جهت شمالی ، جنوبی و شرقی بوده و در جهت غرب بدلیل احتمال پیشروی آب دریای خزر تقریبا تغییر چندانی حاصل نشده است. توسعه آتی شهر در قسمت شرقی بویژه جنوب شرقی بدلیل نامرغوب بودن زمینها در استفاده های زراعی پیشنهاد می شود.

اگر این روند رشد شهر در جهت جاده های ورودی همچنان ادامه یابد و اگر با تمهید مقدمات و برنامه ریزی های شهری ، فضاهای مرده بین این بازوهای توسعه شهر را بتوان سازماندهی کردو خانواده ها را جهت اسکان به آنها جذب کرد می توان امیدوار بود که ساخت شهر از حالت خطی بودن خارج شده و شکلی منسجم تر و منظم تر پیدا کند. به این نکته نیز باید توجه نمود که در وضعیت کنونی در سطح شهر هم اکنون 67 هکتار زمین خالی و موات وجود دارد که میبایست ترتیبی اتخاذ شود تا صاحبان آنها مجبور به استفاده از آنها در کاربریهای مسکونی یا تجاری و غیره شوند. از سوی دیگر بخش وسیعی از ضلع غربی خیابان آزادی که در انحصار راه آهن شهر قرار داشته و از کتابخانه عمومی تا میدان کوچک راه آهن بطول تقریبی 800 متر را شامل می شود بدلیل استفاده نامعقول از آنها بصورت بخش راکد شهر در آمده است.

میدان مرکزی شهر (میدان مختومقلی) فاقد مرکزیت لازم می باشد هر چند اقدامات انجام شده در سالهای اخیر ، ضلع غربی آن را تا حدودی فعال نموده ولی کافی نمی باشد. می بایست با تغییر کاربری زمینهای شمال شرقی و جنوب شرقی موجود (کارخانجات فرسوده) و احداث واحدهای تجاری چند طبقه از سوی شهرداری یا بخش خصوصی ، این میدان نیز همانند میدان های مرکزی .

شهرهای دیگر به رونق و جنب و جوش بیفتد.

جدایی گزینی اکولوژیکی و محلات شهر: جدایی گزینی اکولوژیکی از این واقعیت سرچشمه می گیرد که ساکنین شهر از نظر درآمد ، مذهب ، نژاد ، پایگاه اجتماعی-اقتصادی به دسته ها و گروه های گوناگون تقسیم می شوند. از این رو در انتخاب محله مسکونی همواره رقابتهای میان گروه های شهری در جریان است و گروهی برنده می شود که از قدرت و درآمد بیشتری بهره مند است. نتیجه رقابت های گروهی منجر به جدایی گزینی اکولوژیکی گروهی از گروه دیگر می شود. بدین سان که هر گروهی با پایگاه اجتماعی-اقتصادی برابر ، معتقدات مذهبی یکسان و یا هم نژاد بودن گرد هم می آیند و منطقه یا محله ای را جهت سکونت خود انتخاب می کنند و یا از روی اجبار به زندگی در محله ای که جامعه شهری برای آنها تعیین کرده تن در می دهند.

به موازات جدایی گزینی اکولوژیکی ، هر یک از محلات شهری مشخصات ویژه ای به خود می گیرد و از چهره و بافت معینی تبعیت می کند که با سایر محلات شهری تفاوت دارد.(8) هر چند در گذشته عواملی مانند اعتقادات مذهبی ، مسایل قومی ، خواست حکومت ها و نوع شغل و حرفه در پیدایش محلات نقش اصلی و تعیین کننده ای داشته اند ولی امروزه با تحولات سریع شهر نشینی ، رواج وسایل حمل و نقل ، کم رنگ شدن تمایزات قومی و کاهش تعصبات مذهبی کمتر می توان محلات اجتماعی با مفهوم خاص آن را در شهرها پیدا کرد ، محله ای که دارای مرکزیتی واحد با مسجد و بازارچه منحصر به خود بوده و گروه هایی با قومیت ، مذهب یا زبان خاص در آن زندگی کنند و نسبت به محلات دیگر بیگانه و حتی در مواردی با هم عناد و دشمنی داشته باشند.(9)

برخی محلات بندرترکمن به دلیل ویژگی های منحصر به فرد خود و وجود تمایزات قومی ، زبانی و مذهبی با سایر محلات متمایز و متفاوتند که چهره و سیمای فیزیکی و بافت محلات آنها نیز متأثر از این خصوصیات فرهنگی به گونه ای متفاوت تر به نظر می رسد. از این قبیل محلات در بندرترکمن می توان به قزاق محله و ترک محله اشاره نمود که در این شهر ، این گروه ها را نسبت به اکثریت ترکمن ها (81 درصد) می توان به صورت یک اقلیت قومی و زبانی در نظر گرفت.

ترک محله : این محله توسط تأسیسات ، خطوط و ایستگاه راه آهن از بدنه اصلی شهر جدا شده و در سمت غربی شهر بوجود آمده و یکی از محلات اصلی شهر است که تقریباً هم زمان با پیدایش این شهر شروع به شکل گیری نموده است و تمامی مراحل نفوذ ، هجوم ، تثبیت ، تراکم و توده شدن را که از مراحل هجوم و توالی اکولوژیکی هستند از سرگذرانده است. بدین معنی که ابتدا گروهی اندک از ترکهای آذربایجان شرقی و اردبیل به منظور کار در راه آهن در حال تأسیس بندرترکمن به این شهر عزیمت نموده و در بخشی از شهر اسکان می یابند. بتدریج تعداد بیشتری از خانواده های ترک زبان که از اقوام مهاجرین قبلی بودند وارد شهر شده و اشغال این بخش از شهر تداوم پیدا می کند تا جایی که به مرحله تثبیت ، بعنوان یک محله ویژه ترک ها می رسد.

طبق آخرین آمارها (اوایل سال 81) جمعیت ترک ها ی بندرترکمن 661 خانوار برابر 2556 نفر(10) است که 5/7 درصد جمعیت این شهررا شامل می شوند. این گروه به دلیل تفاوتهای زبانی

و مذهبی و نیز آداب و سنن خاص و مسایل اجتماعی دیگری از قبیل اشتراک قومی و خویشاوندی ترجیح داده اند که در محله ای خاص زندگی کنند و در طول سالیان گذشته همواره بعنوان شهروندانی آگاه و فهیم و به دور از هر گونه تضاد و کشمکش با سایر گروه ها زندگی آرامی را دنبال کرده اند. این محله امروزه از طریق یک پل هوایی که در جوار ایستگاه راه آهن شهر تعبیه شده و همچنین یک خیابان که از روی خط آهن عبور می کند با بدنه اصلی شهر ارتباط برقرار می کند. کار در راه آهن و شیلات کارمندی ، مغازه داری ، پیله وری و واسطه گری از عمده ترین مشاغل این گروه می باشد.

مهمترین مشکلات این محله که به خیابان استقلال نیز معروف است در مطالعه میدانی و مصاحبه با مردم این گونه مطرح شده است ، عدم دسترسی به تاکسی ، راکد بودن آب جوی ها ، دوری از مراکز خدمات درمانی شهر ، نا کافی بودن روشنایی خیابانها ، فقدان فضای سبز و مراکز تفریحی.

بعد از پیشروی تدریجی آب دریای خزر در اوایل دهه 1370 تعداد 188 واحد مسکونی و 27 مغازه موجود در روستای آشوراده به طور صد در صد خسارت دیده و مجبور به مهاجرت به بندر ترکمن شده اند و بدلیل تفاوت های اجتماعی که عمدتاً ترک هستند در حاشیه شرقی این شهر در زمینی به مساحت 33 هزار متر مربع(11) که از سوی بنیاد مسکن فراهم گردید اسکان یافتند و امروز تحت عنوان شهرک آشوراده یا شهرک شیلات در امتداد جاده گرگان و در انتهای بلوار شهید بهشتی در ساختار فیزیکی و اجتماعی-اقتصادی شهر تأثیر گذار شده اند.

قزاق محله : محله اجتماعی دیگری که در این شهر وجود دارد در دو بخش مجزا با نام های قزاق محله شمالی و قزاق محله جنوبی معروف است. این گروه قومی ، مهاجران قزاقستان هستند که حدود 70 سال پیش به ایران مهاجرت نموده و ابتدا در روستا های منطقه و سپس در سه شهر بندر ترکمن ، گرگان و گنبد کاووس اسکان یافته و محلاتی را در این شهرها به خود اختصاص داده اند. گرچه قزاق ها از نظر زبانی و مذهبی تمایز خاصی با ترکمن ها نداشتند ولی به منظور حفظ آداب و سنن قومی و ایجاد نوعی محرمیت در محل زندگی خود تن به جدایی گزینی اکولوژیکی دادند و در محلات فوق الذکر اکثریت ساکنین را تشکیل می دهند.

قزاق محله شمالی در شمال خط آهن و در ضلع شرقی بلوار شهید آرخی (محدوده خیابانهای پل و ترانس) واقع شده و قزاق محله جنوبی در ضلع شرقی خیابان پاسداران (روبروی کارخانه جین و پشت اداره مخابرات) قرار گرفته است. این دو محله در مجموع دارای 232 خانوار و 1623 نفر جمعیت قزاق می باشد که 6/3 درصد جمعیت شهر را تشکیل داده و از نظر تعداد جمعیت چهارمین گروه قومی بعد از ترکمن ها ، فارس ها و ترک ها هستند.

قزاق ها از جمله افراد زحمتکش و صنعتگر شهر هستند ولی بدلیل ضعف بنیه مالی و فقدان سرمایه های کافی ناگزیرند در مشاغلی نظیر رانندگی کامیون ، کارگاه های تولیدی سنتی ، کارگری و غیره مشغول گردند. بیکاری در میان این گروه کاملاً محسوس است و بعد خانوار آنها نیز نسبت به سایر گروه ها بیشتر می باشد بطوری که به 9/6 نفر در هر خانوار می رسد در حالی که در میان ترکمن ها3/5 ، فارس ها 1/4 و ترک ها 8/3 می باشد.

نتایج حاصل از پرسشنامه در خصوص مشکلات دیگر این محله عبارت است از : آسفالته نبودن خیابان های محل زندگی آنها انباشتگی زباله نبود فضای سبز و مراکز گذران اوقات فراغت ، کافی نبودن روشنایی خیابان ها و ...

سایر محلات شهر چون از نظر خصوصیات قومی ، زبانی و مذهبی ویژگی های منحصر به فرد ندارند و وجوه قابل تشخیص آنها از یکدیگر ضعیف است می توان آنها را از نظر پایگاه اقتصادی ، خاستگاه اولیه مهاجرین وغیره تقسیم بندی نمود. به عبارت دیگر ترکمن ها که به طور گسترده در تمامی سطح شهر اسکان یافته اند محله ای خاص از نظر اجتماعی و ویژگیهای قومی ، زبانی ، مذهبی ندارند و تفکیک مناطق شهر نه به مفهوم محله اجتماعی بلکه صرفاً از نظر پایگاه درآمدی ، شغلی و هم محلی بودن مهاجرین روستایی که بخش های خاصی از شهر را به خود اختصاص می دهند امکان پذیر است. در بین محلات مورد نظر در بحث فوق می توان به محله کملر ((Kemler، کوی فرمانداری ، محله تاج مورت و غیره اشاره نمود.

لازم به توزیح است ، فارس ها که دومین گروه قومی این شهر از نظر تعداد جمعیت بوده و دارای 958 خانوار با جمعیتی بالغ بر 3970 نفر می باشد و 9/8 درصد جمعیت شهر را به خود اختصاص داده اند محله ای خاص از آن خود نداشته و به طور پراکنده در قسمت های مختلف شهر بویژه در بخش مرکزی و جنوبی آن استقرار یافته اند. به نظر می رسد علت اینکه فارس ها در این شهر تشکیل یک گتو را نداده و محله ای خاص از آن خود ندارند در این نکته نهفته باشد که اولاً قوم غالب در ایران هستند و مانند اقلیت ها نگران از دست دادن هویت قومی خود نیستند ، ثانیاً زمان استقرار آنها در این شهر به یک باره صورت نگرفته و تدریجی بوده است.

محله ی کملر (kemler) : این محله از جمله محلاتی است که به دلیل همگونی در پایگاه اجتماعی بویژه در هم محلی بودن قبل از مهاجرت به شهر که در روستایی به همین نام (حدود 12 کیلومتری شمال شرقی بندرترکمن و در حاشیه گرگان رود) ساکن بوده اند و همچنین تعلق آنان به طایفه ای به نام «کم» شکل گرفته و معروف شده است. در زبان ترکمنی پسوند < لر> معادل <ها> در فارسی است. ساکنان این محله در اثر اختلاف ها و درگیری های حاصل از عدم اجرای اصلاحات ارضی (دهه 40) در روستای کملر اقدام به مهاجرت دسته جمعی نموده و در ضلع شرقی شهر اسکان پیدا می کنند.

امروزه محدوده زندگی آنها در شهر که به «کم لرینگ آراسی» یعنی محدوده کم ها معروف است از غرب به خیابان امیر کبیر شمالی ، از جنوب به انتهای خیابان گلستان و از شمال به خیابان مسجد قبای شرقی و از شرق به خیابان ابو عمار محدود می شود.

این محله هرچند از قدیمیترین محلات شهر محسوب می شود ولی همچنان در محرومیت به سر می برد و تا کنون خیابان های اصلی آن نیز که خیابان های عریض و طویلی هستند آسفالت نشده است که دلیل آن می تواند درآمد اندک ساکنان این محله ، عدم مشارکت برخی از افراد متمکن در امور عمرانی محله و عدم توجه جدی مسئولین محلی و رفع مشکلات آنان باشد.

در مصاحبه با ساکنان این محله و نیز فرم های پر شده توسط آنان ، علاوه بر مشکل فوق به بیکاری گسترده در بین جوانان ، نبودن امکانات و خدمات شهری از قبیل فضای سبز ، جمع آوری نشدن به موقع زباله ، عدم دسترسی به تاکسی و وجود آب های راکد در میان محلات اشاره داشتند. آسفالته نبودن خیابان های اصلی و عدم دسترسی به تاکسی و درآمد اندک در مجموع باعث شده تا ساکنین این محله و نواحی مجاور آن مجبور باشند در زمستان مسیر طولانی خیابان های پر از گل و لای را طی کنند تا به مرکز شهر ، مدارس و یا مراکز کار برسند.محله فرمانداری :

یا کوی فرمانداری که در ضلع جنوبی شهر در دو سوی جاده کرد کوی واقع شده و تقریباً از کارخانه جین تا حوالی اداره راه و ترابری را در بر می گیرد. این محدوده عمدتاً بعد از انقلاب اسلامی شکل گرفته و به همین دلیل اکثریت واحدهای مسکونی آن نوساز و با معماری های نوین و مصالح با دوام ساخته شده است. شکل گیری این محدوده را می توان یکی از واکنش های شهروندان به ویژه طبقات پر درآمد و نسبتاً مرفه شهر به فرسودگی بافت فیزیکی بخش مرکزی و قدیمی آن دانست که خواهان زندگی در بخش های نوسازتر ، پویاتر و خوش منظرتربودند. به همین دلیل این منطقه یکی از بهترین مناطق بندر ترکمن محسوب می شود.

ساختمان های مدرن ، خیابان های آسفالته و تمیز ، مشارکت فعال شهروندان در اقدامات عمرانی محله و گران بودن قیمت زمین و مسکن از ویژگی های این محله است و می توان آن را زمینه ساز شکل گیری محله اعیان نشین شهر و تقسیم شهر به محلات پر درآمدها و کم درآمدها در نظر گرفت. با این حال در این محله نیز مشکلاتی نظیر کافی نبودن فضای سبز ، فقدان پارک و فضای بازی کودکان ، راکد بودن آب جوی ها وجود دارد.

نتیجه گیری : مهمترین نتایج حاصل از این تحقیق عبارتند از : پیدایش شهر به دوره رضا شاه بر می گردد که تحولات شهر سازی زیادی ولو در غالب فیزیکی آن در ایران صورت گرفته است ، تحولات ادواری آن به عوامل زیادی از جمله سیاست های ملی و گاه بین المللی مرتبط می شود ، توسعه فیزیکی شهر در سمت غرب به دلیل احتمال پیشروی آب دریای خزر نادرست بوده و در جهت شرق و جنوب شرق مناسبترین گزینه در این خصوص می باشد ، محلات اجتماعی متعددی در این شهر به وجود آمده است که ساکنان آنها به دلیل حفظ هویت اجتماعی خود به جدایی گزینی اکولوژیکی دست زده اند. وجود زمین های خالی ، راکد بودن بخش غربی خیابان آزادی و نیمه فعال بودن میدان مرکزی شهر از عمده مسائل کالبدی شهر می باشد.

۱- جعفری، عباس : شناسنامه جغرافیای طبیعی – انتشارات گیتا شناسی – ص19 و 6

۲- بدیعی، ربیع : جغرافیای مفصل ایران، جلد دوم و سوم ، انتشارات اقبال ، 1362، ص 248

۳- فرید، یداله : جغرافیا و شهر شناسی، ص 94

۴- همان منبع : ص 94

5- آنامرادنژاد ، رحیم بردی : درآمدی بر تاریخ شکل گیری و توسعه بندر ترکمن ، فصلنامه فراغی ، شماره 13 ، بهار 1383 ، ص 39-37

6- planhol , X. DE (1989) : Bandar_e_shah , encycolpaedia Iranica , volume III

, Edited by : Ehsan Yarshater , new york : rout ledge & kegan paul. P.688

7- صدرنبوی ، رامپور : وضع راه ها و خطوط ارتباطی ایران در جنگ دوم جهانی _ فصلنامه تحقیقات جغرافیایی ، شماره 17 ، تابستان 1369 ، ص 185

8- شکویی ، حسین : جغرافیای اجتماعی شهر ها _ انتشارات جهاد دانشگاهی _ 1369 ص 29

9- ضیاء توانا ، حسن : محله ، بافت و ساختار آن در شهرهای شرقی اسلامی _ مجله علوم زمین نشریه دانشکده علوم زمین _ دانشگاه شهید بهشتی _ دوره جدید شماره 1 _ بهار و تابستان 1370_ ص 176

10- مرکز بهداشت بندرترکمن ، 1381

11- ایری ، حسنعلی : آشوراده ، دیروز ، امروز ، مجله رشد آموزش جغرافیا ، شماره 42 ، زمستان 1375

 

 منابع :

- ایری ، حسنعلی : آشوراده ، دیروز ، امروز ، مجله رشد آموزش جغرافیا ، شماره 42 ، زمستان 1375

- بدیعی، ربیع : جغرافیای مفصل ایران، جلد دوم و سوم ، انتشارات اقبال ، 1362

- جعفری، عباس : شناسنامه جغرافیای طبیعی – انتشارات گیتا شناسی

- شکویی ، حسین : جغرافیای اجتماعی شهر ها _ انتشارات جهاد دانشگاهی _ 1369

- آنامرادنژاد ، رحیم بردی : درآمدی بر تاریخ شکل گیری و توسعه بندر ترکمن ، فصلنامه فراغی ، شماره 13 ، بهار 1383

- صدرنبوی ، رامپور : وضع راه ها و خطوط ارتباطی ایران در جنگ دوم جهانی _ فصلنامه تحقیقات جغرافیایی ، شماره 17 ، تابستان 1369

- ضیاء توانا ، حسن : محله ، بافت و ساختار آن در شهرهای شرقی اسلامی _ مجله علوم زمین نشریه دانشکده علوم زمین _ دانشگاه شهید بهشتی _ دوره جدید شماره 1 _ بهار و تابستان 1370

- فرید، یداله : جغرافیا و شهر شناسی

- مرکز بهداشت بندرترکمن ، 1381

- طرح هادی بندر ترکمن ، 1385

- planhol , X. DE (1989) : Bandar_e_shah , encycolpaedia Iranica , volume III

,Edited by : Ehsan Yarshater , new york : rout ledge & kegan paul. P.688

 



[ چهارشنبه 23 خرداد 1386 - 02:06 ق.ظ ]
[ویرایش شده در : چهارشنبه 23 خرداد 1386 - 02:06 ق.ظ]

[ پیام ()|| وهاب گوران ] [شهرها , ] [+]